Arthashastra. Book 2, Chapter 20: Measurement of space and time

Book 2 · Chapter 20

The Duties of Government Officials

Measurement of space and time

मान-अध्यक्ष्यो देश-काल-मानं विद्यात् ।। ०२.२०.०१ ।। अष्टौ परम-अणवो रथ-चक्र-विप्रुट् ।। ०२.२०.०२ ।। ता अष्टौ लिक्षा ।। ०२.२०.०३ ।। ता अष्तौ यूका ।। ०२.२०.०४ ।। ता अष्टौ यव-मध्यः ।। ०२.२०.०५ ।। अष्टौ यव-मध्या अङ्गुलं ।। ०२.२०.०६ ।। मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अनुगुल्या मध्य-प्रकर्षो वाअङ्गुलं ।। ०२.२०.०७ ।। चतुर्-अङ्गुलो धनुर्-ग्रहः ।। ०२.२०.०८ ।। अष्ट-अङ्गुला धनुर्-मुष्टिः ।। ०२.२०.०९ ।। द्वादश-अङ्गुला वितस्तिः । छाया-पौरुषं च ।। ०२.२०.१० ।। चतुर्-दश-अङ्गुलं शमः शलः परीरयः पदं च ।। ०२.२०.११ ।। द्वि-वितस्तिररत्निः प्राजापत्यो हस्तः ।। ०२.२०.१२ ।। सधनुर्-ग्रहः पौतव-विवीत-मानं ।। ०२.२०.१३ ।। सधनुर्-मुष्टिः कुष्कुः कंसो वा ।। ०२.२०.१४ ।। द्वि-चत्वारिंशद्-अङ्गुलस्तक्ष्णः क्राकचनिक-किष्कुः स्कन्ध-आवार-दुर्ग-राज-परिग्रह-मानं ।। ०२.२०.१५ ।। चतुष्-पञ्चाशद्-अङ्गुलः कूप्य-वन-हस्तः ।। ०२.२०.१६ ।। चतुर्-अशीत्य्-अङ्गुलो व्यामो रज्जु-मानं खात-पौरुषं च ।। ०२.२०.१७ ।। चतुर्-अरत्निर्दण्डो धनुर्-नालिका पौरुषं च गार्हपत्यं ।। ०२.२०.१८ ।। अष्ट-शत-अङ्गुलं धनुः पथि-प्राकार-मानं पौरुषं चाग्नि-चित्यानां ।। ०२.२०.१९ ।। षट्-कंसो दण्डो ब्रह्म-देय-आतिथ्य-मानं ।। ०२.२०.२० ।। दश-दण्डो रज्जुः ।। ०२.२०.२१ ।। द्वि-रज्जुकः परिदेशः ।। ०२.२०.२२ ।। त्रि-रज्जुकं निवर्तनं एकतः ।। ०२.२०.२३ ।। द्वि-दण्ड-अधिको बाहुः ।। ०२.२०.२४ ।। द्वि-धनुः-सहस्रं गो-रुतं ।। ०२.२०.२५ ।। चतुर्-गो-रुतं योजनं ।। ०२.२०.२६ ।। इति देश-मानं ।। ०२.२०.२७ ।। काल-मानं अत ऊर्ध्वं ।। ०२.२०.२८ ।। तुटो लवो निमेषः काष्ठा कल्ला नालिका मुहूर्तः पूर्व-अपर-भागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगं इति कालाः ।। ०२.२०.२९ ।। द्वौ तुटौ लवः ।। ०२.२०.३० ।। द्वौ लवौ निमेषः ।। ०२.२०.३१ ।। पञ्च-निमेषाः काष्ठाः ।। ०२.२०.३२ ।। त्रिंशत्-काष्ठाः कलाः ।। ०२.२०.३३ ।। चत्वारिंशत्-कलाः नालिका ।। ०२.२०.३४ ।। सुवर्ण-माषकाश्चत्वारश्चतुर्-अङ्गुल-आयामाः कुम्भच्-छिद्रं आढकं अम्भसो वा नालिका ।। ०२.२०.३५ ।। द्वि-नालिको मुहूर्तः ।। ०२.२०.३६ ।। पञ्च-दश-मुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च चैत्रे चऽश्वयुजे च मासि भवतः ।। ०२.२०.३७ ।। ततः परं त्रिभिर्मुहूर्तैरन्यतरः षण्-मासं वर्धते ह्रसते चैति ।। ०२.२०.३८ ।। छायायां अष्ट-पौरुष्यां अष्टादश-भागश्छेदः । षट्-पौरुष्यां चतुर्-दश-भागः । त्रि-पौरुष्यां अष्ट-भागः । द्वि-पौरुष्यां षड्-भागः । पौरुष्यां चतुर्-भागः । अष्ट-अङ्गुलायां त्रयो दश-भागाः । चतुर्-अङ्गुलायां त्रयोअष्ट-भागाः । अच्छायो मध्य-अह्न इति ।। ०२.२०.३९ ।। परावृत्ते दिवसे शेषं एवं विद्यात् ।। ०२.२०.४० ।। आषाढे मासि नष्टच्-छायो मध्य-अह्नो भवति ।। ०२.२०.४१ ।। अतः परं श्रावण-आदीनां षण्-मासानां द्व्य्-अङ्गुल-उत्तरा माघ-आदीनां द्व्य्-अङ्गुल-अवरा छाया इति ।। ०२.२०.४२ ।। पञ्चदश-अहो-रात्राः पक्षः ।। ०२.२०.४३ ।। सोम-आप्यायनः शुक्लः ।। ०२.२०.४४ ।। सोम-अवच्छेदनो बहुलः ।। ०२.२०.४५ ।। द्वि-पक्षो मासः ।। ०२.२०.४६ ।। त्रिंशद्-अहो-रात्रः कर्म-मासः ।। ०२.२०.४७ ।। सार्धः सौरः ।। ०२.२०.४८ ।। अर्ध-न्यूनश्चान्द्र-मासः ।। ०२.२०.४९ ।। सप्त-विंशतिर्नाक्षत्र-मासः ।। ०२.२०.५० ।। द्वात्रिंशद्बल-मासः ।। ०२.२०.५१ ।। पञ्चत्रिंशदश्व-वाहायाः ।। ०२.२०.५२ ।। चत्वारिंशद्द्-हस्ति-वाहायाः ।। ०२.२०.५३ ।। द्वौ मासावृतुः ।। ०२.२०.५४ ।। श्रावणः प्रौष्ठपदश्च वर्षाः ।। ०२.२०.५५ ।। आश्वयुजः कार्त्तिकश्च शरत् ।। ०२.२०.५६ ।। मार्ग-शीर्षः पौषश्च हेमन्तः ।। ०२.२०.५७ ।। माघः फाल्गुनश्च शिशिरः ।। ०२.२०.५८ ।। चैत्रो वैशाखश्च वसन्तः ।। ०२.२०.५९ ।। ज्येष्ठामूलीय आषाढश्च ग्रीष्मः ।। ०२.२०.६० ।। शिशिर-आद्युत्तर-अयणं ।। ०२.२०.६१ ।। वर्ष-आदि दक्षिण-अयनं ।। ०२.२०.६२ ।। द्व्य्-अयनः संवत्सरः ।। ०२.२०.६३ ।। पञ्च-संवत्सरो युगं इति ।। ०२.२०.६४ ।। दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टि-भागं ऋतौ ततः । ।। ०२.२०.६५अ ब ।। करोत्येकं अहश्-छेदं तथाएवएकं च चन्द्रमाः ।। ०२.२०.६५च्द् ।। एवं अर्ध-तृतीयानां अब्दानां अधिमासकं । ।। ०२.२०.६६अ ब ।। ग्रीष्मे जनयतः पूर्वं पञ्च-अब्द-अन्ते च पश्चिमं ।। ०२.२०.६६च्द् ।।

✦ ✦ ✦

“The day is divided into eight parts, the night into eight, and each office knows which par…”